Jaroslav Hasek (1883-1923)

        Od wczesnej młodości sprawiał rodzinie wiele kłopotu swą żywiołową niechęcią do ustabilizowanego życia porządnego mieszczucha, a sympatią dla anarchizmu przyciągającego buntujących się wówczas synów mieszczańskich. Wydalony z gimnazjum, praktykował Hasek w drogerii, następnie uczęszczał do akademii handlowej. Ukończył ją, ale z kariery urzędniczej rychło zrezygnował, obrał życie wolnego literata cygana. Trudno stwierdzić, w jakim stopniu stanowiło to akt świadomego wyzwania, buntu przeciw panującym stosunkom i szyderstwa z nich, a w jakim wynikało z wrodzonych cech charakteru.

        Były w życiu Haska wystąpienia polityczne, udział w demonstracjach, w zebraniach anarchistycznych, akcja w ramach założonego dla kpiny Stronnictwa Umiarkowanego Postępu w Granicach Prawa, ale były też zwykłe burdy stałego bywalca gospod i wesołych kompanii. Przede wszystkim jednak były niezliczone włóczęgi po Czechach, Morawach, Słowacji, Węgrzech i Galicji, stały kontakt z ludźmi nizin społecznych. Ten dobrowolnie przyjęty styl życia stawiał Haska w ciągłej i zasadniczej opozycji wobec mieszczańskiego społeczeństwa, sprawiał, że wobec instytucji i moralności tego społeczeństwa pisarz zajmował plebejski punkt widzenia.

        Ważny okres w życiu Haska stanowią lata pierwszej wojny światowej. Wysłany na front galicyjski, trafił do niewoli rosyjskiej i obozu jenieckiego, stamtąd do legionów czechosłowackich w Rosji. Po wybuchu rewolucji przeszedł na stronę bolszewików, wstąpił do Armii Czerwonej i w j e j Szeregach rozwijał działalność polityczną. Na wezwanie Międzynarodówki Komunistycznej wrócił w 1920 r. do kraju.

        Ale w tymże roku ruch rewolucyjny w Czechosłowacji został stłumiony. Hasek nie mógł wykorzystać swych doświadczeń, sam stał się obiektem napaści politycznych. Wrócił więc do pracy literackiej i dawnego trybu życia, który przyczynił się do przedwczesnej śmierci pisarza.

        Twórczość literacką rozpoczął Hasek jako osiemnastoletni młodzieniec. W latach przedwojennych napisał wiele ponad tysiąc humorystycznych i satyrycznych opowiadań oraz szkiców, rozproszonych po różnych czasopismach, zebranych częściowo m. in. w tomach Trampoty pana Tenkr6ta (Kłopoty pana Wtedy, 1912), Muj obchód se psy (Mój handel psami, 1915), a dopiero w ostatnich czasach wydobytych z zapomnienia. Znaczny ich dział zrodził się z doświadczeń i obserwacji niezliczonych wędrówek pisarza.

        Zaludnił Hasek te opowiadania postaciami prostych ludzi z miast i wsi, włóczęgów, Cyganów, wyrzutków społeczeństwa, traktując je ze zrozumieniem ich krzywdy, pragnienia wolności, z wyczuciem witalnych sił ludu, okazał przy tym wrażliwość na piękno kraju i folkloru. W opowiadaniach, humoreskach i szkicach ze środowiska praskiego ogarnął Hasek wszystkie warstwy i wielką skalę zjawisk życia społecznego, kierując ostrze swej satyry przeciw przeżytkom feudalizmu w monarchii habsburskiej, przeciw systemowi sądownictwa, biurokracji, ośmieszając klerykalizm, szowinizm, mieszczańską filantropię i hipokryzję moralną.

        W tych krótkich formach prozy dojrzewał talent pisarski Haska. Prezentują one dobroduszny humor i zjadliwą satyrę, realistyczne obrazy rzeczywistości, jej satyryczne karykatury i groteskowe deformacje oraz fantastyczne wymysły; komizm i parodię.

        Już w tej przedwojennej twórczości, mianowicie w tomie prozy Dobry vojak Svejk a jine podwne historky (Dobry wojak Szwejk i inne osobliwe historyjki, 1912), pojawiła się postać prostaka, który na swój sposób przeciwstawiając się biurokracji wojskowej zostaje zwolniony z wojska jako kretyn. Tę burleskową postać Hasek następnie pogłębił w antyaustriackiej satyrze Dobry vojdk Svejk v zajeti (Dobry wojak Szwejk w niewoli, 1917), a do miary znanej kreacji literackiej urosła w napisanej : po powrocie do kraju czteroczęściowej powieści Osudy dobreho vojaka Svejka za svetove valky (Przygody dobrego wojaka Szwejka podczas wojny światowej, 19211923, cz. IV dokończył Karol Vanek).

        Powieść ta jest groteskową satyrą, której bezpośredni przedmiot stanowi anachroniczny, nie wytrzymujący konfrontacji z życiem system monarchii habsburskiej, jej instytucje, głoszone w niej zasady i panujące stosunki. Z tych historycznych przesłanek wychodząc rozwija Hasek niemiłosierną krytykę militaryzmu, wojny, biurokracji w ogóle, odsłania absurdalność świata pozbawionego rozumu i rozsądku.

        Czyni zaś to w sposób jedyny w swoim rodzaju, obrawszy mianowicie za głównego bohatera powieści prostego człowieka, rzekomo prostodusznego i naiwnego głupka, który z konsekwentną lojalnością i służbową gorliwością wykonując rozkazy przełożonych, traktowane dosłownie, ukazuje ich bezsensowność. Ważne wydarzenia, osobistości państwowe i ich zarządzenia Szwejk pozbawia powagi i ośmiesza, snując ciągle analogie między nimi a faktami ze swojego przyziemnego życia w cywilu.

        Nie zawsze jednak wiadomo, czy jest to wyrafinowana gra prostego, a równocześnie życiowo bardzo mądrego, sprytnego i przebiegłego człowieka, który skrywa się pod maską durnia, czy też chodzi o przejawy rzeczywistego ograniczenia, bierności i małości. Szwejk bowiem zachowuje bardzo ludzkie wymiary, choć to on głównie wyraża, pośrednio i bezpośrednio, sąd nad rzeczywistością.

        Podobnie humor i komizm poszczególnych ustępów nie tylko ma wymowę ideową, ale też bywa celem sam w sobie. Ludowy pogląd na świat prezentuje nie tylko Szwejk, lecz cała galeria drobniejszych postaci żołnierzy rekrutujących się z różnych warstw społecznych.

        Powieść ma "mozaikową" kompozycję, jest ciągiem luźno nawiązujących do siebie, tematycznie nie skoncentrowanych anegdotycznych opowieści. Sposób narracji, język noszą cechy mowy potocznej, plebejskiej, z jej dosadnością i drastycznością.

        Kpiarstwo Haska ma anarchistyczne piętno. Ale jego powieść jest także owocem doświadczeń lat wojny, gdy współżycie z ludzkim kolektywem utwierdziło pisarza w przekonaniu o wartości prostego człowieka, a rewolucja otworzyła przed nim nowe perspektywy społeczne. Toteż nie uległ Hasek nastrojom katastroficznym, lecz pożegnał odchodzącą epokę wszechwładnym, ludowym humorem i śmiechem.

        Przygody dobrego wojaka Szwejka stały się najbardziej w świecie znaną książką czeska. Szwejk tak jak masa jego rodaków znalazł się na froncie jako austriacki poddany. Jednak w ciągu lat wojny powstały, najpierw na Wschodzie, potem i na Zachodzie, odrębne formacje wojskowe Czechów i Słowaków, które zainicjowały tradycję walki orężnej o niepodległą Czechosłowację. Twórczość literacką inspirowały zwłaszcza dzieje legionów czechosłowackich w Rosji. Ich oficjalna legenda budziła krytykę.

        W rzeczywistości problem był złożony, istnienie legionów bowiem wiązało się ze skomplikowaną grą polityczną. Odznaczyły się one chlubnie na froncie galicyjskim, ale w końcu uwikłane zostały w walkę z władzą radziecką.


   ©2003 Przemysław Nowak. Wszelkie prawa zastrzeżone.